. Bazı vatandaşlarımızın yaşı ileriydi, bazı vatandaşlarımız ise genç sayılabilecek yaştaydı. Yaşı henüz çok genç vatandaşlarımız da vardı.

Ölümlerin sık yaşandığı bu günlerde salgın sürecinin de etkisiyle cenaze merasimlerimizi geleneksel olarak yani istediğimiz gibi yerine getiremedik. Son bir kez olsun sevdiklerimizin yüzünü göremedik, onlara sarılamadık. Vedalarımızı doyasıya yaşayamadık. Bu durum kabul sürecini olumsuz yönde etkileyeceğe benziyor.

Yas Nedir?

Yas bir insanın sevdiklerinin ölmesi sonucu veya evlat edinme, boşanma, arkadaşlık ilişkilerinin yitirilmesi sonucu ortaya çıkan tepkilerdir. Bazen bu kayıplar travma şeklinden ortaya çıkabilmektedir. Örneğin deprem sonrası kayılar, doğal afetler sonrası kayıplar vb. gibi.

Yas sadece sevilen birinin ölümü üzerine tutulmaz. Bir ilişkinin bitmesi, bir okuldan mezun olmak, evlenme sonucu bekarlığın yitirilmesi vb. bunların hepsi bir nevi kayıptır. Dolayısıyla bu yaşantılar sonucunda da yas tepkileri görülebilir. Bu yazıda daha çok ölüm sonrası yas süreci üzerinde duracağım için ölüm kaybına bağlı olarak gösterilen tepkiler ve yaşanabilecekler üzerine yoğunlaşacağım.

Yas ve Bazı Ön Yargılar

Üzgün olmamalısın/Kendini kötü hissetmemelisin

Yeni bir ilişki edinmelisin

Zaman her şeyin ilacıdır

Çocukların için güçlü olmalısın

Bu ön yargılar hayatımızda etrafımızdan bazen kendimize söylediğimiz cümlelerdir. Bu cümleleri kural gibi kabul ettiğimizde duygularımız olumsuz yönde etkilenebiliyor. Özellikle bu ön yargıları çocuklara ifade ettiğimizde kendi doğrularımızı da aktarmış oluyoruz. Bu da sorunları aktarmak anlamına geliyor.

Çocuklar İçin Ölüm Ne Demek?

İki yaşından önceki çocuklar ölümün ne olduğunu kavrayacak bilişsel yeterliliğe sahip değildir. Bu çocuklar için ölüm daha önce ortalıkta olan birinin artık etrafta olmamasını farketmektir.

İki yaşından okul dönemine kadarki çocuk için ölüm artık beraber yapılan etkinliğin bir daha yapılamayacağı şeklinde algılanır. Örneğin dört yaşındaki Mehmet sürekli birlikte oynadığı arkadaşını hastalık yüzünde kaybetmiştir. Mehmet bu durumu öğrenince artık birlikte oyun oynayamayacakları şeklinde algılar

Okula başladıktan ve belli bilişsel yeterliliği kazandıktan sonra çocuklar ölümü artık tıpkı yetişkinler gibi ölümün vücut fonksyonlarının yitimi olarak anlamaya başlar.

Yas Sürecinde Görülen Normal Tepkiler

Bu süreçte görülen tepkileri sınıflandıracak olursak dört başlıkta toplayabiliriz. Bunlar;

Somatik Tepkiler

Somatik tepkiler yas sürecinde bedenin verdiği tepkilerdir. Genelde daldalanmalar şeklinde devam eder.

Ağız kuruluğu, iştahsızlık, nefes alamama-boğulacakmış gibi olma, ğöğüs ve boğazda gerginlik, midede boşluk hissi, seslere aşırı duyarlılık vb. tepkilerdir.

Bilişsel Tepkiler

İnanmama(inkar), kayba yönelik aşırı zihinsel meşguliyet, çevreye yabancılaşma, yer ve zamanda zihin bulanıklığı vb. tepkilerdir.

Duygusal Tepkiler

Şok, şaşkınlık, üzüntü, bitkinlik, çaresizlik, kızgınlık, öfke, suçluluk, yalnızlık, özlem, rahatlama vb. tepkilerdir.

Eğer sevilen birinin kaybı hasta biriyse ölümle birlikte yakınlarında rahatlama hissi olabilir. Bu duygudan dolayı çocuklar veya yetişkinler suçluluk hissedebilir. Bu normal bir durumdur.

Davranışsal Tepkiler

Uyku ve iştah düzensizliği, ağlama, sosyal olarak içe çekilme, tekrarlayan rüyalar, çocuklarda aşırı hareketlilik, organize bir etkinliği sürdürememe, regresyon(yaşından daha küçükmüş gibi davranma vb. tekkilerdir. Tüm bu tepkiler yas sürecinde görülen normal tepkilerdir.

Yas ve Kabul Süreci

Şok , inkar, öfke, depresyon(umutsuzluk, çaresizlik vb.), anıları düzenleme, son olarak kabul ve iyileşme şekilnde gerçekleşir.

Unutulmamalıdır ki yas evrenseldir. Her birey veya çocuk bu süreci kendi biricikliği içinde yaşar. O yüzden bazen ölüm haberi çocuğa verildiğinde yetişkinler beklemedikleri bir tepkiyle karşılaşabilirler. Örneğin çocuğa ölüm haberi verildiğinde çocuk gülebilir veya hemen koşup oyun oynamak isteyebilir. Bu tepkiler gayet doğaldır.

Aileler Nasıl Davranmalı

Ölüm haberi çocuğa verilirken onun analayabileceği dilden anlatmak gerekir. Yukarıda bahsettiğim gibi çocukların ölümü nasıl anladığını bilmek gerekir. Ölüm haberi verildikten sonra çocuğun ne düşündüğü ve ne hissettiği sorulmalıdır. Çocuğun soru sormasına müsade edilmelidir. Ebeveynlerin bu soruları açıkszölülükle cevaplamaları gerekir.

Ölüm sebebini anlayacak bilişsel yeterlilikteyse ölüm sebebi de açıklanmalıdır. Fakat çok ayrıntılı olmak zorunda değildir.

Son olarak çocukların cenaze törenin katılmaları çocuğun ölümü kabullenmesi açısından olumludur. Fakat çocuk katılmak istemiyorsa veya bu törenlerden korkuyorsa bu konuda onu törene katılmaya zorlamamak gerekir.

" />
KEMAL FIRINCI PSİKOLOJİK DANIŞMAN
ÇOCUKLARDA YAS VE KABUL SÜRECİ

Geçen aylarda salgın sürecinin ilimizde yoğun bir şekilde yaşanması maalesef birçok kişinin ölümüne sebep oldu. Bazı vatandaşlarımızın yaşı ileriydi, bazı vatandaşlarımız ise genç sayılabilecek yaştaydı. Yaşı henüz çok genç vatandaşlarımız da vardı.

Ölümlerin sık yaşandığı bu günlerde salgın sürecinin de etkisiyle cenaze merasimlerimizi geleneksel olarak yani istediğimiz gibi yerine getiremedik. Son bir kez olsun sevdiklerimizin yüzünü göremedik, onlara sarılamadık. Vedalarımızı doyasıya yaşayamadık. Bu durum kabul sürecini olumsuz yönde etkileyeceğe benziyor.

Yas Nedir?

Yas bir insanın sevdiklerinin ölmesi sonucu veya evlat edinme, boşanma, arkadaşlık ilişkilerinin yitirilmesi sonucu ortaya çıkan tepkilerdir. Bazen bu kayıplar travma şeklinden ortaya çıkabilmektedir. Örneğin deprem sonrası kayılar, doğal afetler sonrası kayıplar vb. gibi.

Yas sadece sevilen birinin ölümü üzerine tutulmaz. Bir ilişkinin bitmesi, bir okuldan mezun olmak, evlenme sonucu bekarlığın yitirilmesi vb. bunların hepsi bir nevi kayıptır. Dolayısıyla bu yaşantılar sonucunda da yas tepkileri görülebilir. Bu yazıda daha çok ölüm sonrası yas süreci üzerinde duracağım için ölüm kaybına bağlı olarak gösterilen tepkiler ve yaşanabilecekler üzerine yoğunlaşacağım.

Yas ve Bazı Ön Yargılar

Üzgün olmamalısın/Kendini kötü hissetmemelisin

Yeni bir ilişki edinmelisin

Zaman her şeyin ilacıdır

Çocukların için güçlü olmalısın

Bu ön yargılar hayatımızda etrafımızdan bazen kendimize söylediğimiz cümlelerdir. Bu cümleleri kural gibi kabul ettiğimizde duygularımız olumsuz yönde etkilenebiliyor. Özellikle bu ön yargıları çocuklara ifade ettiğimizde kendi doğrularımızı da aktarmış oluyoruz. Bu da sorunları aktarmak anlamına geliyor.

Çocuklar İçin Ölüm Ne Demek?

İki yaşından önceki çocuklar ölümün ne olduğunu kavrayacak bilişsel yeterliliğe sahip değildir. Bu çocuklar için ölüm daha önce ortalıkta olan birinin artık etrafta olmamasını farketmektir.

İki yaşından okul dönemine kadarki çocuk için ölüm artık beraber yapılan etkinliğin bir daha yapılamayacağı şeklinde algılanır. Örneğin dört yaşındaki Mehmet sürekli birlikte oynadığı arkadaşını hastalık yüzünde kaybetmiştir. Mehmet bu durumu öğrenince artık birlikte oyun oynayamayacakları şeklinde algılar

Okula başladıktan ve belli bilişsel yeterliliği kazandıktan sonra çocuklar ölümü artık tıpkı yetişkinler gibi ölümün vücut fonksyonlarının yitimi olarak anlamaya başlar.

Yas Sürecinde Görülen Normal Tepkiler

Bu süreçte görülen tepkileri sınıflandıracak olursak dört başlıkta toplayabiliriz. Bunlar;

Somatik Tepkiler

Somatik tepkiler yas sürecinde bedenin verdiği tepkilerdir. Genelde daldalanmalar şeklinde devam eder.

Ağız kuruluğu, iştahsızlık, nefes alamama-boğulacakmış gibi olma, ğöğüs ve boğazda gerginlik, midede boşluk hissi, seslere aşırı duyarlılık vb. tepkilerdir.

Bilişsel Tepkiler

İnanmama(inkar), kayba yönelik aşırı zihinsel meşguliyet, çevreye yabancılaşma, yer ve zamanda zihin bulanıklığı vb. tepkilerdir.

Duygusal Tepkiler

Şok, şaşkınlık, üzüntü, bitkinlik, çaresizlik, kızgınlık, öfke, suçluluk, yalnızlık, özlem, rahatlama vb. tepkilerdir.

Eğer sevilen birinin kaybı hasta biriyse ölümle birlikte yakınlarında rahatlama hissi olabilir. Bu duygudan dolayı çocuklar veya yetişkinler suçluluk hissedebilir. Bu normal bir durumdur.

Davranışsal Tepkiler

Uyku ve iştah düzensizliği, ağlama, sosyal olarak içe çekilme, tekrarlayan rüyalar, çocuklarda aşırı hareketlilik, organize bir etkinliği sürdürememe, regresyon(yaşından daha küçükmüş gibi davranma vb. tekkilerdir. Tüm bu tepkiler yas sürecinde görülen normal tepkilerdir.

Yas ve Kabul Süreci

Şok , inkar, öfke, depresyon(umutsuzluk, çaresizlik vb.), anıları düzenleme, son olarak kabul ve iyileşme şekilnde gerçekleşir.

Unutulmamalıdır ki yas evrenseldir. Her birey veya çocuk bu süreci kendi biricikliği içinde yaşar. O yüzden bazen ölüm haberi çocuğa verildiğinde yetişkinler beklemedikleri bir tepkiyle karşılaşabilirler. Örneğin çocuğa ölüm haberi verildiğinde çocuk gülebilir veya hemen koşup oyun oynamak isteyebilir. Bu tepkiler gayet doğaldır.

Aileler Nasıl Davranmalı

Ölüm haberi çocuğa verilirken onun analayabileceği dilden anlatmak gerekir. Yukarıda bahsettiğim gibi çocukların ölümü nasıl anladığını bilmek gerekir. Ölüm haberi verildikten sonra çocuğun ne düşündüğü ve ne hissettiği sorulmalıdır. Çocuğun soru sormasına müsade edilmelidir. Ebeveynlerin bu soruları açıkszölülükle cevaplamaları gerekir.

Ölüm sebebini anlayacak bilişsel yeterlilikteyse ölüm sebebi de açıklanmalıdır. Fakat çok ayrıntılı olmak zorunda değildir.

Son olarak çocukların cenaze törenin katılmaları çocuğun ölümü kabullenmesi açısından olumludur. Fakat çocuk katılmak istemiyorsa veya bu törenlerden korkuyorsa bu konuda onu törene katılmaya zorlamamak gerekir.


TARİH
19.03.2021
OKUNMA
Bu Haber 224 Kez Okunmuş..
PAYLAŞ
Facebookta Paylaş Tweetle
Yazarın Diğer Yazıları